اهمیت ید پایدار
کلدر خبر/سمیه رحمتی؛حوادث هسته‌ای و پرتوی از جمله رویدادهایی هستند که می‌توانند سلامت انسان و محیط‌زیست را با خطرات جدی مواجه کنند. در برخی حوادث مربوط به تأسیسات هسته‌ای و راکتورها، احتمال انتشار مواد رادیواکتیو در محیط وجود دارد. یکی از این مواد، ید رادیواکتیو، به‌ویژه ید-۱۳۱ است که می‌تواند از طریق تنفس هوای آلوده یا مصرف آب و مواد غذایی آلوده وارد بدن انسان شود. تجمع این ماده در غده تیروئید ممکن است باعث آسیب پرتویی و افزایش خطر ابتلا به سرطان تیروئید شود.
غده تیروئید یکی از غدد مهم بدن است که در قسمت جلویی گردن قرار دارد و برای تولید هورمون‌های خود به ید نیازمند است. این غده ید موجود در خون را جذب می‌کند و از آن برای ساخت هورمون‌های تیروئیدی استفاده می‌کند. از آنجا که تیروئید میان ید پایدار و ید رادیواکتیو از نظر فرایند جذب طبیعی تفاوتی قائل نمی‌شود، در صورت ورود ید رادیواکتیو به بدن، این ماده نیز می‌تواند در بافت تیروئید تجمع پیدا کند. قرار گرفتن طولانی‌مدت بافت تیروئید در معرض تشعشعات ناشی از ید رادیواکتیو می‌تواند احتمال بروز آسیب‌های سلولی و سرطان تیروئید را افزایش دهد.
ید پایدار نوعی ید غیررادیواکتیو است که معمولاً به شکل پتاسیم یدید مورد استفاده قرار می‌گیرد. هدف از مصرف آن در شرایط اضطراری پرتوی، اشباع کردن غده تیروئید از ید غیررادیواکتیو و در نتیجه کاهش جذب ید رادیواکتیو است. به این ترتیب، ید پایدار یکی از اقدامات دارویی مهم برای کاهش آثار ناشی از مواجهه با ید رادیواکتیو محسوب می‌شود. البته استفاده از آن باید در چارچوب برنامه مدیریت شرایط اضطراری و با دستور مراجع مسئول انجام شود.
نحوه عملکرد ید پایدار و نقش آن در حفاظت از تیروئید
غده تیروئید برای انجام فعالیت طبیعی خود به ید نیاز دارد و این عنصر را از جریان خون جذب می‌کند. در شرایط عادی، ید موجود در مواد غذایی و آب پس از ورود به بدن در اختیار تیروئید قرار می‌گیرد و در ساخت هورمون‌های تیروئیدی نقش دارد. اما در زمان وقوع برخی حوادث هسته‌ای، ممکن است ید رادیواکتیو در محیط منتشر شود و از راه تنفس یا مصرف مواد آلوده وارد بدن گردد. پس از ورود این ماده به جریان خون، غده تیروئید می‌تواند آن را جذب کرده و در خود تجمع دهد.
مصرف ید پایدار باعث ورود مقدار مشخصی ید غیررادیواکتیو به بدن می‌شود. این ید با اشباع کردن غده تیروئید، ظرفیت جذب ید رادیواکتیو را کاهش می‌دهد و در نتیجه احتمال تجمع این ماده در تیروئید کمتر می‌شود. بنابراین، نقش اصلی ید پایدار جلوگیری از جذب قابل توجه ید رادیواکتیو در غده تیروئید است، نه جلوگیری از ورود آن به کل بدن.
باید توجه داشت که ید پایدار یک ماده محافظ عمومی در برابر تشعشعات نیست و نمی‌تواند از تمام اندام‌های بدن در برابر مواد رادیواکتیو محافظت کند. همچنین این ماده قادر نیست ید رادیواکتیوی را که پیش از مصرف در تیروئید تجمع یافته است، به‌طور کامل خارج کند یا آسیب ایجادشده را برطرف سازد. ازاین‌رو، زمان مصرف آن اهمیت زیادی دارد و تصمیم‌گیری درباره مصرف باید بر اساس ارزیابی شرایط حادثه و دستور رسمی مسئولان انجام شود.
گروه‌های آسیب‌پذیر و اولویت‌های حفاظتی
همه افراد در مواجهه با ید رادیواکتیو در معرض خطر یکسانی قرار ندارند. سن، وضعیت جسمانی، شرایط تغذیه‌ای و میزان مواجهه می‌توانند بر میزان آسیب‌پذیری افراد تأثیر بگذارند. کودکان و نوزادان از مهم‌ترین گروه‌های نیازمند حفاظت محسوب می‌شوند؛ زیرا غده تیروئید آنها در حال رشد و فعالیت است و نسبت به آثار پرتویی حساسیت بیشتری دارد. همچنین با توجه به ویژگی‌های فیزیولوژیک این گروه، خطر ناشی از تجمع ید رادیواکتیو در تیروئید آنها اهمیت ویژه‌ای دارد.
زنان باردار نیز از گروه‌هایی هستند که باید در برنامه‌های حفاظت پرتوی مورد توجه قرار گیرند. ید رادیواکتیو می‌تواند از طریق جفت به جنین منتقل شود و بر غده تیروئید در حال رشد او اثر بگذارد. به همین دلیل، حفاظت از مادر و جنین در زمان بروز حوادثی که احتمال انتشار ید رادیواکتیو در آنها وجود دارد، اهمیت دارد. در زنان شیرده نیز تصمیم‌گیری درباره مصرف ید پایدار باید با توجه به شرایط مادر و نوزاد و مطابق دستور تیم درمان صورت گیرد.
بر اساس منابع معتبر، نوزادان، کودکان، زنان باردار و زنان شیرده از گروه‌های مهم در برنامه‌ریزی حفاظت تیروئید هستند. همچنین افراد زیر ۴۰ سال در اولویت‌های حفاظتی قرار می‌گیرند. در مقابل، در افراد بالای ۶۰ سال، خطر ابتلا به سرطان تیروئید ناشی از ید رادیواکتیو عموماً کمتر است و احتمال بروز برخی عوارض دارویی می‌تواند بیشتر باشد؛ بنابراین مصرف پیشگیرانه در این گروه معمولاً توصیه نمی‌شود، مگر آنکه ارزیابی تخصصی شرایط مواجهه، ضرورت دیگری را نشان دهد.
تجربه حادثه هسته‌ای چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ نیز اهمیت حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر را نشان داده است. پس از این حادثه، افزایش موارد سرطان تیروئید در برخی جمعیت‌های در معرض آلودگی، به‌ویژه در کودکان، گزارش شد. همچنین وضعیت تغذیه‌ای افراد و وجود کمبود ید می‌تواند بر میزان خطر ناشی از دریافت ید رادیواکتیو تأثیرگذار باشد.
هدف راهنما و ضرورت برنامه‌ریزی پیش از حادثه
فراهم کردن آمادگی لازم برای تأمین، نگهداری، توزیع و مصرف ایمن ید پایدار در شرایط اضطراری هسته‌ای و پرتوی است. اجرای مؤثر چنین برنامه‌ای نیازمند هماهنگی میان نهادهای مسئول، مراکز بهداشتی و درمانی و سازمان‌های مرتبط با مدیریت بحران است.
برنامه بلوک تیروئید یا محافظت دارویی از تیروئید، به‌ویژه برای حوادث هسته‌ای راکتوری طراحی می‌شود که احتمال آزادسازی مقدار قابل توجهی ید رادیواکتیو در آنها وجود دارد. از آنجا که زمان واکنش پس از حادثه محدود است، آماده‌سازی و برنامه‌ریزی پیش از وقوع حادثه اهمیت زیادی دارد. در این مرحله باید تأسیسات و مناطق دارای احتمال انتشار مواد رادیواکتیو شناسایی شوند و جمعیت‌های واقع در محدوده خطر مورد بررسی قرار گیرند.
یکی از اقدامات ضروری، بررسی شرایط جغرافیایی منطقه، مسیرهای احتمالی انتشار آلودگی و شناسایی مراکز حساس مانند مدارس، مهدکودک‌ها، بیمارستان‌ها و مراکز نگهداری کودکان است. همچنین باید تعداد افراد در معرض خطر، میزان داروی مورد نیاز، محل‌های نگهداری و توزیع و مسئولیت کارکنان اجرایی مشخص شود. تعیین گروه‌های هدف، شیوه اطلاع‌رسانی، زمان‌بندی توزیع و روش ثبت اطلاعات دریافت‌کنندگان نیز از بخش‌های اصلی برنامه آمادگی محسوب می‌شود.
آموزش مدیران سلامت، کارکنان اورژانس، پزشکان، داروسازان و سایر افراد دخیل در اجرای برنامه ضروری است. این افراد باید با هدف مصرف ید پایدار، محدودیت‌های آن، گروه‌های اولویت‌دار و نحوه پاسخگویی به پرسش‌های مردم آشنا باشند. اطلاع‌رسانی عمومی از طریق رسانه‌ها، بروشورها و برنامه‌های آموزشی نیز می‌تواند از انتشار شایعات و مصرف خودسرانه دارو جلوگیری کند.
روش‌های توزیع و اهمیت دسترسی به‌موقع
یکی از موضوعات مهم در برنامه‌ریزی ید پایدار، انتخاب روش مناسب برای توزیع دارو است. این روش در شرایط عادی و پیش از وقوع حادثه انجام می‌شود و می‌تواند دسترسی سریع‌تر افراد به دارو را در زمان اضطراری فراهم کند. در چنین برنامه‌ای باید تعداد افراد مشمول، محل توزیع، میزان ذخیره دارویی، مسئولان اجرایی و روش ثبت دریافت دارو از قبل تعیین شود.
در صورتی که توزیع دارو پس از وقوع حادثه انجام شود، لازم است اطلاعات دریافت‌کنندگان به‌صورت منظم ثبت و مستند شود. این اطلاعات می‌تواند شامل سن، جنس، وضعیت‌های خاص مانند بارداری یا شیردهی و مقدار داروی دریافت‌شده باشد. ثبت دقیق اطلاعات به مسئولان کمک می‌کند تا میزان پوشش برنامه، نحوه توزیع و نیاز به پیگیری‌های بعدی را ارزیابی کنند.
در مناطق نزدیک به تأسیسات هسته‌ای، به دلیل محدود بودن فرصت واکنش، توزیع پیشگیرانه در خانوارها و آموزش قبلی اهمیت بیشتری دارد. در این مناطق باید ذخایر دارویی و دسترسی سریع به آنها از قبل پیش‌بینی شود. در مناطق دورتر، ممکن است فرصت بیشتری برای تصمیم‌گیری و توزیع وجود داشته باشد؛ بنابراین امکان نگهداری ذخایر در مراکز راهبردی مانند مراکز بهداشتی و درمانی، بیمارستان‌ها، مدارس، داروخانه‌ها، ایستگاه‌های آتش‌نشانی، پایگاه‌های پلیس و مراکز مدیریت بحران فراهم است.
هدف از این اقدامات آن است که در صورت اعلام نیاز از سوی مراجع مسئول، دارو بدون تأخیر در اختیار گروه‌های تعیین‌شده قرار گیرد. بااین‌حال، صرف در دسترس بودن دارو به معنای مجاز بودن مصرف آن نیست و زمان و ضرورت استفاده باید بر اساس ارزیابی شرایط حادثه تعیین شود.
زمان‌بندی مصرف ید پایدار
زمان مصرف ید پایدار یکی از عوامل اصلی در اثربخشی آن است. بازه مطلوب مصرف از حدود ۲۴ ساعت پیش از مواجهه تا تقریباً ۲ ساعت پس از مواجهه با ید رادیواکتیو در نظر گرفته شده است. مصرف در این بازه می‌تواند با اشباع کردن تیروئید، جذب ید رادیواکتیو را کاهش دهد.
با گذشت زمان از مواجهه، اثربخشی ید پایدار کاهش پیدا می‌کند. شروع مصرف پس از گذشت حدود ۸ ساعت از مواجهه، اثربخشی مطلوبی ندارد و آغاز آن پس از ۲۴ ساعت ممکن است به دلیل طولانی شدن حضور ید رادیواکتیو در تیروئید، حتی زیانبار باشد. بنابراین، زمان مصرف نباید به‌صورت خودسرانه و بدون ارزیابی شرایط تعیین شود.
تصمیم‌گیری درباره زمان مناسب مصرف باید بر اساس نوع حادثه، احتمال انتشار ید رادیواکتیو، میزان مواجهه و دستور مراجع مسئول انجام شود. همچنین مصرف مجدد یا ادامه برنامه باید با توجه به شرایط حادثه و نظر تیم درمان تعیین شود.
ملاحظات ویژه برای کودکان، نوزادان، زنان باردار و شیرده
کودکان به دلیل حساسیت بیشتر غده تیروئید نسبت به آثار پرتویی، در اولویت برنامه‌های حفاظت با ید پایدار قرار دارند. در نوزادان کمتر از یک ماه، بر محدود بودن مصرف به یک نوبت و ضرورت بررسی عملکرد تیروئید پس از آن با نظر متخصص تأکید می‌شود؛ زیرا عملکرد تیروئید در این دوره از زندگی اهمیت ویژه‌ای دارد و باید از بروز اختلالات احتمالی جلوگیری شود.
در زنان باردار، مصرف ید پایدار می‌تواند با کاهش جذب ید رادیواکتیو در تیروئید مادر و جنین، نقش حفاظتی داشته باشد. بااین‌حال، تصمیم‌گیری درباره مصرف و پیگیری وضعیت مادر و جنین باید با نظر پزشک و در چارچوب دستورهای رسمی انجام شود.
در زنان شیرده نیز بر مصرف مطابق دستور مراجع مسئول و ادامه شیردهی تأکید دارد، مگر آنکه تیم درمان با توجه به شرایط خاص، توصیه دیگری ارائه کند. در تمام این گروه‌ها، توجه به شرایط فردی و رعایت دستورالعمل‌های تخصصی ضروری است.
عوارض احتمالی، موارد احتیاط و محدودیت‌های مصرف
اگرچه عوارض ناشی از مصرف ید پایدار معمولاً نادر هستند، اما احتمال بروز برخی واکنش‌ها وجود دارد. از جمله این عوارض می‌توان به اختلال در عملکرد غده تیروئید، واکنش‌های حساسیتی و التهاب غدد بزاقی اشاره کرد. به همین دلیل، بررسی سابقه حساسیت و وضعیت سلامت افراد پیش از مصرف اهمیت دارد. در صورت بروز علائم غیرمعمول یا وجود سابقه حساسیت، لازم است موضوع به کارکنان درمان اطلاع داده شود.
برخی شرایط پزشکی نیز نیازمند احتیاط ویژه هستند. حساسیت تأییدشده به ید، برخی بیماری‌های التهابی پوستی و بعضی اختلالات مادرزادی یا عروقی همراه با کاهش کمپلمان از جمله مواردی هستند که به آنها می‌توان اشاره کرد. تشخیص وجود منع مصرف و تصمیم‌گیری درباره استفاده از دارو یا انتخاب جایگزین احتمالی، بر عهده پزشک یا مرجع درمانی مسئول است.
ید پایدار با وجود نقش مهمی که در حفاظت از تیروئید دارد، محدودیت‌های مشخصی دارد. نخست آنکه مانع ورود ید رادیواکتیو به بدن از طریق تنفس، خوردن یا آشامیدن نمی‌شود و تنها جذب آن را در غده تیروئید کاهش می‌دهد. دوم آنکه در برابر سایر مواد رادیواکتیو و انواع دیگر پرتوها محافظت عمومی ایجاد نمی‌کند. همچنین نمی‌تواند آسیب‌هایی را که پیشتر در اثر جذب ید رادیواکتیو در تیروئید ایجاد شده‌اند، برطرف کند.
بنابراین، مصرف ید پایدار به‌هیچ‌وجه جایگزین سایر اقدامات حفاظت پرتوی نیست. اقداماتی مانند پناهگیری در مکان مناسب، تخلیه مناطق آلوده در صورت اعلام مسئولان، کنترل آب آشامیدنی و مواد غذایی و رعایت دستورهای ایمنی باید در کنار برنامه بلوک تیروئید مورد توجه قرار گیرند.
مسئولیت نظام سلامت و ضرورت هماهنگی بین‌بخشی
اجرای موفق برنامه توزیع و مصرف ید پایدار به همکاری و هماهنگی میان بخش‌های مختلف نظام سلامت و مدیریت بحران وابسته است. مدیریت بحران، مراکز بهداشتی و درمانی، بیمارستان‌ها، داروخانه‌ها، اورژانس و سایر نهادهای مرتبط باید وظایف مشخصی در مراحل آماده‌سازی، تأمین، نگهداری، توزیع و پیگیری دارو داشته باشند.
مسئولان نظام سلامت باید اطمینان حاصل کنند که ذخایر دارویی به میزان کافی تأمین شده‌اند و شرایط نگهداری آنها مناسب است. همچنین کارکنان باید آموزش‌های لازم را دریافت کنند تا بتوانند در زمان حادثه به‌صورت هماهنگ و مطابق دستورالعمل‌ها عمل کنند. اطلاع‌رسانی صحیح و یکپارچه به مردم نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آگاهی از هدف و محدودیت‌های ید پایدار می‌تواند از نگرانی، شایعه و مصرف غیرضروری دارو جلوگیری کند.
وضعیت افرادی که دارو دریافت کرده‌اند باید در صورت نیاز توسط تیم درمان ارزیابی شود و ضرورت ادامه یا توقف برنامه با توجه به شرایط حادثه مشخص گردد. تمام اقدامات، از جمله توزیع دارو، ثبت اطلاعات دریافت‌کنندگان و پیگیری‌های درمانی، باید در پرونده‌ها یا دفتر ثبت عملیات روزانه مستند شوند. این مستندسازی به ارزیابی عملکرد برنامه و بهبود آمادگی در حوادث احتمالی آینده کمک می‌کند.
جمع‌بندی
ید پایدار یکی از اقدامات دارویی مهم در مدیریت حوادث هسته‌ای و پرتوی است که با اشباع کردن غده تیروئید از ید غیررادیواکتیو، جذب ید رادیواکتیو را کاهش می‌دهد و از این طریق می‌تواند خطر آسیب پرتویی و ابتلا به سرطان تیروئید را کاهش دهد. کودکان، نوزادان، زنان باردار و زنان شیرده از گروه‌هایی هستند که در برنامه‌ریزی‌های حفاظتی نیازمند توجه ویژه‌اند.
اثربخشی این اقدام به زمان مناسب مصرف، انتخاب صحیح گروه‌های هدف و اجرای هماهنگ دستورهای رسمی وابسته است. همچنین باید محدودیت‌های ید پایدار به‌درستی شناخته شود؛ زیرا این ماده در برابر تمام مواد رادیواکتیو و انواع تشعشعات محافظت ایجاد نمی‌کند و جایگزین سایر اقدامات حفاظت پرتوی نیست.
در نهایت، آمادگی پیش از حادثه، تأمین و ذخیره‌سازی اصولی دارو، تعیین مراکز توزیع، آموزش کارکنان سلامت، ثبت اطلاعات دریافت‌کنندگان و اطلاع‌رسانی شفاف به مردم، از مهم‌ترین عوامل موفقیت برنامه بلوک تیروئید محسوب می‌شوند. رعایت این اصول و پرهیز از مصرف خودسرانه دارو، نقش مهمی در کاهش خطرات ناشی از انتشار ید رادیواکتیو و حفاظت از سلامت جامعه خواهد داشت.
به امید آنکه هیچ‌گاه شرایطی پیش نیاید که ناچار به استفاده از این دانش و اطلاعات برای مقابله با خطرات ناشی از تشعشعات پرتوی شویم و همواره علم و آگاهی را در مسیر پیشگیری، حفظ سلامت و صیانت از جان انسان‌ها به کار گیریم.
نویسنده: سمیه رحمتی
کارشناس ارشد مهندسی پزشکی، گرایش بیوالکتریک، مترجم و مؤلف کتاب‌های مهندسی پزشکی و عضو انجمن مهندسان پزشک ایران.
منابع:
1. WHO, Iodine thyroid blocking: Guidelines for use in planning for and responding to radiological and nuclear emergencies, 2017.
2. IAEA, EPR-Internal Contamination, Medical management of persons internally contaminated with radionuclides in a nuclear or radiological emergency, a manual for medical personnel, 2018.
3. Potassium Iodide (KI), CDC Emergency Social Media, last reviewed: October 11, 2013.
4. Potassium Iodide as a Thyroid Blocking Agent in Radiation Emergencies, U.S. Department of Health and Human Services – Food and Drug Administration, Center for Drug Evaluation and Research (CDER), November 2001.
5. Frequently Asked Questions on Potassium Iodide (KI), FDA, Last Updated: 10/27/2014.
۶.راهنمای برنامه ریزی،توزیع ومصرف یدپایدار،بهار1400
انتهای پیام/
خبرنگار::
- سردبیر
اخبار پیشنهادی::
اجتماعیآبان ۱۷, ۱۴۰۵ - نوامبر ۸, ۲۰۲۶ید پایدار و نقش آن در حفاظت از غده تیروئید در شرایط اضطراری هسته ای و پرتوی
اجتماعیآبان ۱۱, ۱۴۰۵ - نوامبر ۲, ۲۰۲۶لرستان در صدر رقابت‌های ملی اتوماسیون صنعتی؛ درخشش رضا توکلی، نخبه جوان ازنایی در سطح کشور
پزشکی سلامت لرستانشهریور ۵, ۱۴۰۵ - اوت ۲۷, ۲۰۲۶بیمه سلامت رایگان برای دهک‌های اول تا پنجم؛ حمایت ویژه از بیماران خاص و صعب‌العلاج
اجتماعیشهریور ۴, ۱۴۰۵ - اوت ۲۶, ۲۰۲۶۳۱ شهریور؛ فرصت مشارکت در ساختن آینده لرستان با «نشان‌دار کردن مالیات»
دیدگاهتان را بنویسید